“CİRO EDİLEMEZ” KAYDININ GEÇERLİLİĞİ VAR MIDIR?

HANGİ KAYITLAR YAZILMAMIŞ SAYILIR, HANGİLERİ SENEDİ GEÇERSİZ HALE GETİRİR? “MALEN” VE “NAKDEN” KAYITLARININ ANLAMI NEDİR?

“CİRO EDİLEMEZ” KAYDININ GEÇERLİLİĞİ VAR MIDIR?

Piyasada kullanılan ismi ile senet (bono), Türk Ticaret Kanunu (TTK) sistematiğinde hem alacaklı hem de borçlu için merkezi bir ekonomik işlev üstlenir. Alacaklı için tedavül kabiliyeti yüksek, alacağı teminat altına alan ve likidite sağlayan bir ödeme vasıtasıyken; borçlu için vade tarihine kadar bir kredi imkânı sunar.

Ticari hayatın dinamizminde bono; ödeme, kredi, yatırım ve teminat vasıtası olarak çok yönlü bir fonksiyon icra eder. Senedin "mücerretlik" (sebepten soyutluk) vasfı, onu adi senetlerden ayırarak ticari güvenliğin en güçlü kalesi haline getirir.

Ancak uygulamada tacirler, senedin belirli bir hukuki ilişkiye bağlı olduğunu vurgulamak amacıyla bono üzerine "teminattır" "kira sözleşmesinin teminatıdır" veya "ciro edilemez" gibi kayıtlar düşmektedir. Bu tür kayıtlar, bononun en temel geçerlilik şartı olan "kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi" unsuru ile doğrudan çatışma riski taşır.

Yargıtay uygulamaları çerçevesinde bu kayıtların senedin kambiyo vasfına etkisi, alacağın icra kabiliyetini ve ispat yükünü kökten değiştirebilmektedir. Özellikle teminat amacıyla düzenlenen senetlerde, senedin unsurları ile taraflar arasındaki asıl borç ilişkisi arasındaki bağlantıyı senet üzerinden değil, sözleşme metni üzerinden kurmak daha sağlıklı ve tercih edilmesi gereken bir yoldur.

Soru 1: Bono üzerine yazılan her "teminat" kaydı senedi geçersiz kılar mı?

Hayır, senedin akıbetini kaydın "somut" veya "soyut" olması belirler. Yargıtay içtihatlarına göre, sadece "teminattır" veya "bedeli teminattır" şeklinde düşülen soyut kayıtlar senedin mücerretlik vasfını ve kambiyo niteliğini bozmaz, yazılmamış sayılır. Ancak senedin ödenmesini belirli bir sözleşmeye veya şarta bağlayan (örneğin "X sözleşmesinin teminatıdır" "inşaat bitiminde ödenecektir") somut teminat kayıtları, senedi şarta bağlar ve sakatlar. Bu durumda senet kambiyo vasfını yitirerek adi senede dönüşür ve kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe konu edilemez, itiraz olması durumunda ise bedelin tahsili için yargılama gerekir.

SENET ÜZERİNE YAZILAN “TEMİNATTIR” KAYITLARI VE DİĞER KAYITLARIN SENEDE ETKİSİ

TEMİNAT AMAÇLI SENET NASIL VERİLİR? DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

Soru 2: Teminat senedi olduğu iddiası nasıl ispatlanmalıdır?

İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 169/a maddesi uyarınca, senedin teminat senedi olduğu iddiası ya senet üzerindeki açık kayıtlarla ya da senede "açıkça atıf yapan" yazılı bir belge ile kanıtlanmalıdır. Yazılı bir belgenin senedi bağlayabilmesi için senedin vadesini, miktarını ve tanzim tarihini tereddüde yer bırakmayacak şekilde içermesi zorunludur. Tacirler arasındaki genel sözleşmelerde yer alan muğlak teminat maddeleri, spesifik senede atıf içermediği sürece icra mahkemeleri nezdinde teminat senedi iddiasını ispata yetmez.

Soru 3: Aval veren kişi, senedin teminat senedi olduğu savunmasını (defini) ileri sürebilir mi?

Kural olarak hayır. Öncelikle; nenedin ön yüzünde keşideci (borçlu) dışında atılan imzalar “aval” imzalarıdır. Aval, kefalete benzer fakat kefilin borcu asıl borçlununkine bağlı iken avalistin borcu asıl borçludan bağımsızdır.

Şirket kaşesi üzerine imza atan şirket yetkilisi şirketini borçlandırırken, kaşenin dışına attığı ikinci imza şahsını borçlandırır. TTK 702/2 uyarınca avalistin sorumluluğu, lehine aval verdiği kişinin (asıl borçlunun) borcundan bağımsızdır. Aval veren, borç şekle ait noksandan başka bir sebeple (örneğin temel ilişkinin geçersizliği veya senedin teminat senedi olması gibi şahsi defilerle) batıl olsa dahi taahhüdüyle bağlıdır. Şirket (asıl borçlu) senedin teminat senedi olduğunu ispat ederek borçtan kurtulabilse dahi, avalist imza sahibi bu şahsi definiyi ileri süremeyeceği için borcu şahsen ödemek zorunda kalabilir. Bu sebeple ikinci imza atılırken ve alınırken dikkatli olunmalıdır.

Soru 4: "Ciro edilemez" veya "Menfi emre" kayıtlarının sonucu nedir?

Bu kayıtlar senedin kanunen emre yazılı olan vasfını değiştirerek senedi "nama yazılı" hale getirir. Nama yazılı hale gelen bir bono artık ciro yoluyla devredilemez; devir ancak "alacağın temliki" hükümleri dairesinde mümkündür. Bu durumun en kritik sonucu şudur: Keşideci (borçlu), senedin lehtarına karşı sahip olduğu tüm şahsi defileri (savunmaları), senedi temlik yoluyla devralan yeni hamillere karşı da ileri sürme hakkını korur. Böylece senedin tedavül gücü ve hızı kısıtlanırken, borçlunun hukuki güvenliği maksimize edilir.

Soru 5: Bono üzerindeki "malen" veya "nakden" kayıtları ispat yükünü nasıl etkiler?

Bu kayıtlar senedin geçerliliğini etkilemez ancak ispat yükünü doğrudan belirler. Senet metnindeki bedel kaydının aksini iddia eden taraf, bu iddiasını ispat külfeti altına girer.

Örneğin, senede "nakden" yazılmışsa fakat alacaklı senedin "mal karşılığı" verildiğini beyan ederse, alacaklı senedin temelindeki hukuki ilişkiyi ve malın teslim edildiğini ispatlamak zorundadır. Şayet her iki taraf da senedin metninde yazılandan farklı ancak birbiriyle uyumsuz sebepler ileri sürerse, senetteki sebepten ayrılarak lehine hak çıkaran taraf iddiasını ispatla yükümlüdür.

Uygulamaya Yönelik Tavsiyeler:

Senedin Üzerine Yazıp Çizmekten Kaçının: Senedin geçerliliğini koruması için senet üzerine belirli sözleşmelere veya şartlara atıf yapan ibareler düşmekten kaçınılmalıdır.

Senet şarta bağlanmamalı, "kayıtsız ve şartsız bir borç ikrarı" niteliği muhafaza etmelidir. Senet üzerine yazılan "icra takibine koyulamaz" veya "ödemelerde kullanılmaz" gibi kayıtlar, bononun temel unsurlarından biri olan "kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi" unsuruyla çelişir.

Teminat Şartlarını Senet Üzerine Değil

Sözleşmeye Yazın: Bir senedi teminat amacıyla veriyorsanız, aradaki sözleşmede senedin vadesini, miktarını ve tanzim tarihini mutlaka belirtin. İİK 169/a ve Yargıtay uygulaması uyarınca bu üç unsuru içermeyen belgelerin teminat iddiasını ispatta yetersiz kalması söz konusu olabilmektedir.

Senedi Nama Yazılı Hale Getirin: Bir sözleşme kapsamında teminat olarak senet veriyorsanız, sözleşmedeki teminat kaydının senedi ciro ile devralan üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyeceğini bilin. Bunu engellemek için senedi “emre yazılı” değil, “nama yazılı” olarak düzenleyin.

Ön Yüze Niye İki İmza Alınır Sonuçlarını

Bilin: Şirket temsilcisi olarak senet imzalarken, ön yüze kaşe dışına atılan ikinci imzanın sizi "avalist" sıfatıyla bağımsız ve kişisel (şahsi) bir borç altına sokacağını bilerek hareket edin. Asıl borçlunun sahip olabileceği "teminat senedi" savunmasının sizin için geçerli olmayacağı riskini mutlaka öngörün.