KOOPERATİFLERDE YÖNETİCİLERİN VE DENETÇİLERİN SORUMLULUĞU

Özellikle yapı kooperatifleri, son dönemde Konya’da sanayi bölgelerinde ve organize sanayi yapılanmalarında sıkça tercih edilmektedir. Kooperatif üzerinden inşaat yapılması, bir yandan vergisel avantajlar sağlaması diğer yandan imece usulünü kurumsal bir zemine taşıması nedeniyle ortakların mali yükünü hafifletmekte ve işbirliğini teşvik etmektedir. Bu avantajları sebebiyle, çok sayıda yatırımcı yapı kooperatifleri vasıtasıyla ortaklaşa üretim ve yatırım faaliyetinde bulunmaktadır.

Ne var ki, bu avantajların sağlıklı şekilde kullanılabilmesi, kooperatifin yönetim kurulu üyelerinin görevlerini kanuna uygun ve özenli biçimde yerine getirmelerine bağlıdır. Zira Kanun, yöneticilerin ortaklara karşı şeffaflık yükümlülüğünü, defter ve belgelerin düzenli tutulması sorumluluğunu ve görevden ayrıldıklarında kooperatif varlıklarını eksiksiz teslim etme zorunluluğunu açıkça düzenlemiştir. Aksi yöndeki davranışlar hem hukuki hem de cezai sorumluluğa yol açabilmektedir.

Kooperatif yöneticilerinin sorumluluğu, hem mali hem de idari ve cezai boyutlar taşımaktadır. Mali sorumluluk çerçevesinde, yöneticiler; kooperatifin mal varlığına, gelir ve gider hesaplarına ilişkin usul ve esaslara riayet etmekle yükümlüdür. Kanuna ve esas sözleşmeye aykırı olarak yapılan işlemler, yöneticilerin şahsi malvarlığı üzerinden tazmin yükümlülüğü doğurabilir. Özellikle, kooperatif mallarının özel menfaatler için kullanılması eya kooperatif zararına işlemlerin yapılması hâlinde, zarar yöneticiden tahsil edilebilir. 

İdari ve organizasyonel sorumluluk bakımından, yöneticiler genel kurul toplantılarını zamanında gerçekleştirmek, tutanak ve defterleri mevzuata uygun olarak tutmak ve denetçilere zamanında sunmakla yükümlüdür. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, hem hapis ve adlî para cezalarına hem de organların aldığı kararların geçersiz sayılmasına yol açabilir. Ayrıca, yöneticilerin eş ve ikinci derece yakınlarının kooperatifle veya kooperatifin iştirak ettiği diğer kuruluşlarla ilişkilerinde çıkar çatışmalarına yol açacak görevler üstlenmesi de kanunen yasaktır.

ORTAKLARIN %10’UNUN İMZASIYLA OLAĞAN ÜSTÜ GENEL KURUL YAPILMASI TALEP EDİLEBİLİR

Kooperatif Yönetim Kurulunun görevlerini gereği gibi yerine getirmediği düşünülüyorsa, Kooperatifler Kanunu’nun 44’üncü maddesine göre ortakları genel kurul toplanmasını talep edebilirler. Bunun için ortakların %10’unun talebi gereklidir. Dilekçe yönetim kuruluna sunulur. Yönetim Kurulu bu isteği 10 gn içinde yerine getirmezse, Yapı Kooperatiflerinde İmar ve İskan Bakanlığı (Çevre ve Şehircilik)’na dilekçe verilerek genel kurulun toplanması istenebilir. Yine toplantı çağrısı gerçekleşmezse bu kez dilekçede imzası bulunanlar mahkemeye başvurarak genel kurulu bizzat toplamak için izin isteyebilirler.

Genel Kurulda Bilançonun İncelenmesi ve Bilgi Alma (M. 24)

Yönetim kurulu, yıllık faaliyet raporu, bilanço, gelir-gider hesapları ve denetçi raporlarını genel kurul toplantısından en az 15 gün önce ortakların incelemesine açmak zorundadır. Bu belgeler, kooperatif merkezinde, varsa şubelerde ve KOOPBİS üzerinden bir yıl süreyle ortakların erişimine sunulur. Ortaklar, KOOPBİS üzerinden genel kurula katılma hakkına sahip ortakların listesine erişebilir. Bilgi edinme hakkı ana sözleşme veya organ kararlarıyla kaldırılamaz ya da sınırlandırılamaz. Ortakların edindiği kişisel veriler yalnızca kooperatif iş ve işlemleri hakkında bilgi edinme ve adayların ortaklara ulaşabilmesi için kullanılabilir; KVKK’ya aykırı olarak işlenemez, aktarılmaz.

Kooperatif Yönetim Kurulu ve Denetim Kurulu Üyeliği İle Bağdaşmayan İşler

Kooperatif Yönetim Kurulu üyeleri; amacı ve esas faaliyet konusu aynı olan başka bir kooperatifin yönetim kurulu üyesi olmazlar (M. 56/2). Bu kural özellikle yapı kooperatifleri yönünden büyük önem arz eder. Zira uygulamada üyeleri büyük ölçüde aynı olan birden fazla yapı kooperatifinin kurulduğu görülmektedir. Bu kooperatiflerin yönetim kurulu üyelerinin ve başkanlarının aynı kişilerden oluşması mümkün değildir. Aksi durumda, aşağıda da arz ettiğimiz üzere hapis cezasına varan cezalar alınması söz konusu olabilir.

Diğer bir önemli düzenleme ise Koop. Kanunu Ek Md. 3'te yer almaktadır.

Buna göre; kooperatif ve üst kuruluşlarının yönetim kurulu üyeleri ve denetçileri, bu kuruluşların hissedarı oldukları şirketlerde veya benzeri teşekküllerde yönetim kurulu üyesi, denetçi ya da ücretli görevli olamaz. Dolayısıla kooperatif bir şirkete ortak olmuşsa, ortak olunan bu şirketin de yönetim ve denetim kurulu üyeliklerinin farklı kişilerden oluşması gerekir. Eğer bu tür başka bir görevleri varken kooperatif/üst kuruluş yönetim veya denetim kuruluna seçilirlerse, seçildikleri tarihte diğer görevlerinden ayrılmak zorundadırlar. Ayrılmazlarsa seçilmeleri hükümsüzdür. Sonradan bu tür görevleri edinmeleri halinde de bu yeni görevler hükümsüzdür. 

Ülkemizde bu tip yasaklarla karşılaşıldığında bulunan “pratik çözüm” hemen eşlerin, çocukların YK üyesi yapılarak kuralın etrafının dolaşılmasıdır. Fakat kanunkoyucu buna da bir önlem almıştır. Aynı maddeye göre, yönetim/denetim kurulunda görev yapanların eşleri ve ikinci derece dahil kan ve kayın hısımları da aynı kooperatif veya bağlı teşekküllerde yönetim kurulu, denetçi ya da ücretli görev alamaz. İkinci derece hısımdan kast edilen; kardeş, torun ve büyükanne büyükbaba zümresidir. 

Kooperatif YK Üyeleri Aleyhine Hapis Cezası Gerektiren Bazı Hukuka Aykırılıklar

Yönetim Kurulu üyeleri ve kooperatif memurları, kendi kusurlarından ileri gelen zararlardan sorumludurlar. Bunların suç teşkil eden fiil ve hareketlerinden ve özellikle kooperatifin para ve malları bilanço, tutanak, rapor ve başka evrak, defter ve belgeleri üzerinde işledikleri suçlardan dolayı kamu görevlisi gibi cezalandırılır. Kooperatif YK üyeleri aleyhine hapis cezası gerektiren bazı hukuka aykırılıklar şunlardır; 

Anasözleşmede gösterilen ortaklık şartlarını taşımayan kişilerin ortak olarak kaydedilmesi. (m. 8/III) Yapı Kooperatiflerinde Genel Kurul tarafından belirlenen sayının üzerinde konut, işyeri ve ortak kaydı yapılması (m. 8/IV), Haklarındaki çıkarma kararı kesinleşmeyen ortakların yerine yeni ortak alınması (m. 16/V),

HAPİS CEZASI GEREKTİREN HUKUKA AYKIRILIKLAR NELERDİR? 

Yönetim kurulu yıllık faaliyet raporu, bilanço, gelir-gider farkı hesapları ve denetçilerin 66 ncı ve 69 uncu madde hükümlerine uygun olarak tanzim edecekleri raporların genel kurulun yıllık toplantısından en az 15 gün öncesinden itibaren bir yıl süre ile kooperatif merkezinde, varsa şubelerinde ve elektronik ortamda KOOPBİS’te ortakların incelemesi için hazır bulundurulmaması (m. 24/I),

Dörtten az olmamak üzere ortakların en az %10’u tarafından genel kurul toplantısından en az 20 gün önce yazılı olarak bildirilen hususların gündeme konulmaması (m. 46/II),

Yönetim kurulu üyelerine genel kurulca belirlenen aylık ücret, huzur hakkı, risturn ve yolluk dışında başka adlarla YK üyelerine ödeme yapılması (Not: Kamu kaynaklarından desteklenen kredilere kefil olan kooperatifler ile kamu kaynaklı tarımsal desteklemelere aracılık yapan kooperatiflerin yönetim kurulu üyeleri, bunların ortağı olduğu üst kuruluşlarda görev alsalar dahi yalnızca bir ücret veya huzur hakkı alabilirler) (m. 56/VI),

Kooperatiflerce alınması kararlaştırılan gayrimenkullerin alımının, tapu devri veya tapuya şerh verdirilecek bir satış vaadi sözleşmesi ile yapılmayıp adi yazılı sözleşme ile yapılması (m. 59/IV),

Yönetim kurulu üyelerinin ortaklık işlemleri dışında kendisi veya başkası namına, bizzat veya dolaylı olarak kooperatifle, kooperatif konusuna giren bir ticari işlemler yapması (Kooperatifle alım, satım, müteahhitlik gibi ticaret yapılması) (m. 59/V),

Ortak kaydetmek amacıyla gerçeğe aykırı veya eksik ilan, reklam ve açıklamalar yaparak üye adaylarını yanıltabilecek bilgiler sunmak (m. 59/VI),

Genel kurulu zamanında olağan toplantıya çağırmayan yönetim kurulu üyeleri de dokuz aya kadar hapis ve otuz günden üçyüz güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılırlar. 

Kooperatif Denetçileri Aleyhine Hapis Cezası Gerektiren Bazı Hukuka Aykırılıklar

Üyelik şartları denetçiler tarafından araştırılır. Üyelik şartlarını taşımadıkları halde seçilenler ile sonradan kaybedenlerin görevlerine yönetim kurulunca son verilir. Denetçilerin bu görevlerini ihlal etmeleri halinde hapis cezası öngörülmüştür.

Denetçiler, işletme hesabiyle bilançonun defterlerle uygunluk halinde bulunup bulunmadığını, defterlerin düzenli bir surette tutulup tutulmadığını ve işletmenin neticeleriyle mameleki hakkında uyulması gerekli olan hükümlere göre işlem yapılıp yapılmadığını incelemekle yükümlüdürler. Bu yükümlülüğün ihlali cezayı gerektirir.

Denetçiler, görevleri çerçevesinde işlerin yürütülmesinde gördükleri noksanlıkları, kanun veya anasözleşmeye aykırı hareketleri bundan sorumlu olanların bağlı bulundukları organa ve gerekli hallerde aynı zamanda genel kurula haber vermekle yükümlüdürler.

Ek md. -3’teki kooperatif yöneticiliği ve denetçiliği ile bağdaşmayan görevlerin yapılması durumunda da hapis ve adli para cezası öngörülmüştür.

Kooperatif Dolandırıcılığı Suçu TCK m. 158

Dolandırıcılık suçunun, kooperatif yöneticilerinin kooperatifin faaliyeti kapsamında, İşlenmesi halinde hapis ve adli para cezası öngörülmüştür. Üyelerden toplanan paraların şirket kayıtlarına geçirilmemesi bu suçun tipik bir örneğidir. Yine; yapı kooperatiflerinde bir dairenin birden fazla kişiye satılarak paralarının tahsil edilmesi, Üye sayısı dolmasına rağmen, üyeliğe kabulün devamından bahsederek üye kayıt edilmiş gibi kişinin parasının alınması, sahte belgeler ve kayıtlar düzenlenerek kişilerden para alınması yine kooperatif dolandırıcılığı suçunun örneklerindendir.